Technologia produkcji ciastek owsianych, kluczowe surowce, kontrola akrylamidu i alergenów oraz sposób włączania tego wyrobu do asortymentu sieci handlowej.

Akrylamid w herbatnikach, waflach i piernikach jest w Unii Europejskiej regulowany rozporządzeniem (UE) 2017/2158, które nie ustanawia limitów prawnych, lecz obowiązkowe środki łagodzące i poziomy odniesienia wyrażone w mikrogramach na kilogram wyrobu. Poziom odniesienia pełni funkcję wskaźnika skuteczności zarządzania zagrożeniem, a nie kryterium dopuszczenia do obrotu, co odróżnia go od najwyższych dopuszczalnych poziomów zanieczyszczeń określanych innymi aktami. Odbiorcy mogą wymagać od dostawców wyników badań wraz z opisem działań, a interpretacja tych wyników bez wspomnianego rozróżnienia prowadzi do błędnych wniosków.
Artykuł omawia podstawę regulacyjną, mechanizm powstawania akrylamidu, poziomy odniesienia dla kategorii wyrobów, środki łagodzące w recepturze i procesie, program badań oraz dokumentację dla odbiorcy. Perspektywa dotyczy wytwórcy wyrobów mącznych trwałych: producent herbatników odpowiada za dobór składników, parametry wypieku i monitoring, a zleceniodawca za wymagania specyfikacji i weryfikację wyników. Treść ma charakter informacyjny i nie dotyczy poziomów akrylamidu w konkretnych wyrobach ZPC IGA.
W skrócie: akrylamid powstaje w reakcji Maillarda z cukrów i asparaginy w wysokiej temperaturze i przy niskiej wilgotności. Poniższe punkty podsumowują status regulacyjny i praktykę zarządzania.
Spis treści
Rozporządzenie Komisji (UE) 2017/2158 ustanawia środki łagodzące i poziomy odniesienia w celu zmniejszenia obecności akrylamidu w żywności. Poziomy odniesienia dla wyrobów piekarskich i cukierniczych zawiera Załącznik IV, a środki łagodzące dla tej grupy – sekcja III Załącznika I. Przepisy stosuje się od 11 kwietnia 2018 r. Wymagają one stosowania środków łagodzących i prowadzenia badań własnych, a częstotliwość tych badań opisują wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące akrylamidu.
Poziom odniesienia nie jest dopuszczalną normą ani kryterium wprowadzenia do obrotu. Według wytycznych Komisji przekroczenie poziomu odniesienia oznacza konieczność przeglądu i zaostrzenia środków łagodzących oraz ponownego badania, a nie automatycznie wycofanie wyrobu. Praktyczną konsekwencją jest obowiązek udokumentowania, że producent zna poziom akrylamidu w swoich wyrobach, rozumie czynniki wpływające na ten poziom i reaguje na odchylenia. Nie należy zatem przedstawiać odbiorcy poziomu odniesienia jako wymagania, którego wynik poniżej wartości jest warunkiem dopuszczenia, ani jako limitu, którego przekroczenie skutkuje sankcją z mocy prawa.
Zagrożenie należy uwzględnić w analizie zagrożeń wymaganej przez art. 5 rozporządzenia (WE) nr 852/2004. Ponieważ brak limitu prawnego, sposób ujęcia akrylamidu w planie HACCP, jako elementu programów wstępnych albo kontroli procesu, wynika z oceny zagrożeń przeprowadzonej przez zakład i powinien być w niej uzasadniony. Podstawą są zapisy z badań, parametry wypieku oraz rejestr zmian receptury.
Podstawy prawne i standardy. Opracowanie opiera się na rozporządzeniu Komisji (UE) 2017/2158 i rozporządzeniu (WE) nr 852/2004. Treść nie stanowi porady prawnej, a aktualne brzmienie przepisów należy zweryfikować, ponieważ przegląd poziomów odniesienia jest w toku.
Akrylamid powstaje z cukrów i aminokwasów, zwłaszcza asparaginy, w reakcji Maillarda przebiegającej w wysokiej temperaturze i przy niskiej wilgotności. Ta sama reakcja odpowiada za brunatnienie powierzchni i aromat wypieku, dlatego nie można jej wyeliminować bez zmiany cech sensorycznych. EFSA w opinii z 2015 r. uznała obecność akrylamidu w żywności za problem zdrowia publicznego i wskazała, że substancja może zwiększać ryzyko nowotworów u konsumentów w każdym wieku; herbatniki i krakersy należą do źródeł narażenia (strona tematyczna EFSA).
Herbatniki i wafle mają niską wilgotność końcową, a powierzchnia wypieku osiąga wysoką temperaturę. Ryzyko jest wyższe dla małych wyrobów, ponieważ ich stosunek powierzchni do masy jest duży. Wafle płaskie wypieka się z płynnego ciasta na zamykanych płytach piecowych, a arkusze wyjmuje się po jednym obiegu, po czym są chłodzone i kondycjonowane. Źródłem zagrożenia jest etap wypieku, dlatego kontrola koncentruje się na nim.
Rozporządzenie wskazuje jaśniejszy kolor wyrobu jako jeden ze środków łagodzących, o ile mieści się w granicach jakości i trwałości, co pośrednio potwierdza związek barwy z intensywnością reakcji Maillarda. Barwa jest więc użytecznym parametrem kontroli biegnącej, lecz nie zastępuje badań laboratoryjnych. Zagadnienie barwy wypieku opisuje wpis skąd bierze się złocisty kolor herbatników.
Masz pytania? Skontaktuj się z nami!
Załącznik IV rozporządzenia 2017/2158 przypisuje poziomy odniesienia do kategorii wyrobów. Poniższe zestawienie obejmuje kategorie istotne dla wyrobów mącznych trwałych.
| Kategoria według Załącznika IV | Poziom odniesienia (µg/kg) | Uwagi |
|---|---|---|
| Herbatniki i wafle (ang. biscuits and wafers) | 350 | kategoria wspólna dla obu grup wyrobów |
| Krakersy, z wyłączeniem ziemniaczanych | 400 | wyłączone krakersy ziemniaczane |
| Pieczywo chrupkie | 350 | – |
| Pierniki (ang. gingerbread) | 800 | poziom w tej kategorii jest wyższy niż dla herbatników |
| Podobne wyroby piekarskie i cukiernicze, m.in. batony zbożowe, scones, macy, paluszki | 300 | kategoria obejmuje wyroby podobne |
Przypisanie wyrobu złożonego, na przykład wafla przekładanego kremem i oblanego polewą, do kategorii wymaga oceny, a jej wynik należy udokumentować w analizie zagrożeń i w specyfikacji. Dla wyrobów wielowarstwowych zasadne jest uzgodnienie z odbiorcą, do której kategorii zostanie zaliczony wyrób oraz która jego część jest badana.
Wyniki interpretuje się względem poziomu właściwego dla kategorii. Porównywanie wyników dla herbatników i pierników bez uwzględnienia różnych poziomów odniesienia prowadzi do błędnych wniosków, a wyższy poziom dla pierników nie oznacza dopuszczalności wyższych wartości w pozostałych kategoriach.
Załącznik I (sekcja III) wymienia środki łagodzące dla wyrobów piekarskich i cukierniczych. Dobór środków zależy od receptury i wymaga walidacji, ponieważ każdy z nich może wpływać na strukturę, smak i trwałość. Zmianę receptury należy traktować jako zmianę istotną, wymagającą powiadomienia odbiorcy. Wymienione środki obejmują:
Skuteczność asparaginazy jest ograniczona w recepturach tłustych, o niskiej wilgotności lub wysokim pH, co zmniejsza jej przydatność w części wyrobów kruchych. Zastosowanie enzymu nie zwalnia z kontroli parametrów wypieku i z badań wyrobu gotowego.
Zamiana spulchniacza może zmienić strukturę ciasta i profil smakowy, zamiana cukrów – barwę, a obniżenie pH – smak i teksturę. Każda zmiana wymaga prób, oceny sensorycznej i badania trwałości. W produkcji kontraktowej obejmuje to aktualizację specyfikacji i zatwierdzenie nowej wersji przez zleceniodawcę, co regulują zasady współpracy B2B z producentem.
Środki procesowe wskazane w Załączniku I obejmują dobór czasu i temperatury wypieku, wyższą wilgotność końcową oraz jaśniejszy kolor wyrobu w granicach jakości i trwałości. Parametry te są ze sobą sprzężone: zmiana czasu lub temperatury wpływa na wilgotność końcową, a ta na chrupkość i trwałość. Wzrost wilgotności końcowej może zwiększać aktywność wody (aw), a według opracowań dotyczących pieczywa chrupkiego krytyczna wartość aw, przy której produkt traci chrupkość, leżała między 0,51 a 0,59. Dane dla pieczywa chrupkiego i krakersów nie są przenoszone wprost na herbatniki, dlatego zmianę parametrów wypieku należy ocenić wraz z badaniem trwałości konkretnego SKU.
Rozporządzenie wskazuje, że ryzyko jest większe dla małych wyrobów o dużej powierzchni względem masy. W przypadku małych herbatników i ciastek profil wypieku wymaga węższych tolerancji parametrów pieca oraz częstszej kontroli koloru, ponieważ niewielkie odchylenie może zmienić stopień zarumienienia całej partii. Etapy formowania i wypieku herbatników opisuje wpis jak powstają herbatniki – od przygotowania ciasta do wypieku i pakowania.
Rework to materiał zwracany do procesu, na przykład wyroby niezgodne lub odłamki z wypieku wprowadzane ponownie do ciasta. Środki łagodzące wykluczają używanie przypalonych wyrobów jako reworku. Procedura reworku w zakładzie powinna zatem określać kryteria dopuszczające materiał do ponownego użycia, wyłączać wyroby przypalone i wskazywać dopuszczalny udział reworku w recepturze; jego wartość ustala zakład na podstawie oceny zagrożeń.
Masz pytania? Skontaktuj się z nami!
Według wytycznych Komisji badania własne wykonuje się co najmniej raz w roku dla wyrobów o znanym, dobrze kontrolowanym poziomie akrylamidu, częściej przy podwyższonym ryzyku oraz przy zmianie istotnego składnika. Plan badań określa wyroby i linie objęte programem, częstotliwość, sposób pobierania próbek, laboratorium i metodę oraz sposób oceny wyników względem poziomu odniesienia. Zapisuje się go w dokumentacji HACCP i weryfikuje co najmniej przy każdej zmianie receptury.
| Sytuacja | Częstotliwość badań | Uwagi |
|---|---|---|
| Wyrób o znanym, dobrze kontrolowanym poziomie | co najmniej raz w roku | według wytycznych Komisji |
| Wyrób o podwyższonym ryzyku, np. mały wyrób o dużej powierzchni | częściej, według oceny zakładu | częstotliwość zapisana w planie badań |
| Zmiana istotnego składnika lub parametru wypieku | badanie po wdrożeniu zmiany | wynik zapisany w rejestrze zmian |
| Przekroczenie poziomu odniesienia | ponowne badanie po wdrożeniu środków | potwierdzenie skuteczności działań |
Przekroczenie poziomu odniesienia nie jest tym samym co niezgodność z limitem prawnym, lecz powinno uruchamiać procedurę koryguącą, a jej zapisy stanowią dowód, że zakład zarządza zagrożeniem. Brak reakcji na kilka kolejnych wyników zbliżających się do poziomu odniesienia obniża wiarygodność programu, nawet jeśli żaden wynik go nie przekracza.
Specyfikacja wyrobu może zawierać odniesienie do rozporządzenia 2017/2158: kategorię wyrobu według Załącznika IV, odpowiadający jej poziom odniesienia, częstotliwość badań własnych i potwierdzenie stosowania środków łagodzących. Wyniki konkretnych badań przekazuje się na wniosek, w formie zestawienia lub raportu laboratoryjnego, a ich zakres i tryb ustala umowa jakościowa. Ujawnianie receptury nie jest do tego potrzebne: wystarczy opis kategorii środków, na przykład rodzaju spulchniacza i cukrów.
Analiza zagrożeń HACCP jest przedmiotem sekcji 2 standardu BRCGS Food Safety Issue 9, a zakład ZPC IGA posiada certyfikat tego standardu; znaczenie certyfikatu omawia artykuł BRCGS Food Safety Issue 9 – co oznacza certyfikat dla dostawcy do sieci. Zakres dokumentów przekazywanych odbiorcy zależy od jego polityki, co przedstawia wpis herbatniki dla dyskontów, supermarketów i sklepów convenience – różnice w ofercie. Pozycje asortymentu prezentuje oferta produktowa herbatników.
Według komunikatów laboratoryjnych i branżowych z maja i sierpnia 2026 r. nowych limitów maksymalnych akrylamidu nie przyjęto. Komisja Europejska prowadzi przegląd, w którym planuje wiążące limity maksymalne dla wybranych produktów oraz zmianę poziomów odniesienia. Do kategorii przewidzianych do korekty należą m.in. pieczywo i herbatniki, a jako dodatkowe kategorie wymieniono żywność dla niemowląt, płatki śniadaniowe i przekąski. Nie ustalono daty przyjęcia ani wartości.
Do czasu rozstrzygnięcia przeglądu poziomy odniesienia z Załącznika IV pozostają obowiązującym punktem odniesienia dla programów monitoringu. Producent powinien utrzymywać margines bezpieczeństwa względem poziomu odniesienia, archiwizować serię wyników umożliwiającą ocenę trendu, prowadzić rejestr zastosowanych środków łagodzących i dokumentować zmiany, aby w razie wprowadzenia limitów móc ocenić zgodność wyrobów.
Nie należy zakładać, że nowe limity zostaną przyjęte w określonym terminie, w określonej wysokości ani że obejmą konkretne kategorie. Informacje o przeglądzie mają charakter wstępny i wymagają weryfikacji na stronie Komisji przed użyciem w umowie lub w materiałach handlowych.
Masz pytania? Skontaktuj się z nami!
Środki łagodzące, takie jak wyższa wilgotność końcowa i jaśniejszy kolor wyrobu, przesuwają produkt w stronę wyższej aktywności wody, dlatego muszą mieścić się w granicach jakości i trwałości. Przegląd literatury (Smith i in., 2004) wskazuje, że w wyrobach piekarniczych o niskiej i pośredniej wilgotności o trwałości decydują zmiany fizyczne i chemiczne, a ryzyko mikrobiologiczne dominuje dopiero przy aw powyżej 0,85. Zmiana parametrów wypieku nie powinna więc zbliżać wyrobu do tej granicy, a jednocześnie nie może pogarszać cech, które odbiorca ocenia przy przyjęciu: barwy, kruchości i smaku.
W waflach przekładanych kremem lub polewą główną przyczyną spadku jakości jest przepływ wody z nadzienia oraz pobieranie wilgoci z powietrza. W badaniu Cevoli i in. (2023) aw korelowała z parametrami mechanicznymi (R² do 0,84), a wielowarstwowe opakowanie wydłużyło trwałość ocenianą według chrupkości. Opakowanie barierowe stanowi więc uzupełnienie, a nie zamiennik kontroli procesu: ogranicza zmiany po wypieku, lecz nie wpływa na poziom akrylamidu powstały w piecu.
Kolejność kroków wynika z zależności: wynik badania akrylamidu nie rozstrzyga o wdrożeniu zmiany, jeżeli ocena sensoryczna lub trwałość nie spełniają specyfikacji. Wdrożenie wymaga wszystkich sześciu pozytywnych rezultatów.
Umowa jakościowa powinna regulować zakres informacji o akrylamidzie przekazywanych odbiorcy oraz zasady postępowania w razie odchyleń. Rozporządzenie 2017/2158 nie określa treści stosunku między dostawcą a odbiorcą, dlatego szczegóły wymagają uzgodnienia. Zapisy obejmują w szczególności:
Odbiorca może zweryfikować plan badań i zapisy z reakcji na odchylenia podczas audytu, a certyfikat zakładu nie zastępuje tej weryfikacji. Klauzula przeglądu ma znaczenie praktyczne, ponieważ przegląd poziomów odniesienia jest w toku i jego wynik może zmienić kryteria oceny wyrobów w trakcie obowiązywania umowy, bez wpływu na parametry uzgodnione wcześniej w specyfikacji.
Nie. Poziom odniesienia z rozporządzenia 2017/2158 nie jest dopuszczalną normą ani kryterium wprowadzenia do obrotu. Przekroczenie oznacza obowiązek przeglądu i zaostrzenia środków łagodzących oraz ponownego badania, niekoniecznie wycofanie wyrobu. Według źródeł z 2026 r. wiążących limitów maksymalnych dla akrylamidu nie przyjęto, a Komisja prowadzi przegląd.
Zgodnie z Załącznikiem IV dla herbatników i wafli poziom odniesienia wynosi 350 µg/kg, a dla pierników 800 µg/kg. Dla krakersów, z wyłączeniem ziemniaczanych, jest to 400 µg/kg, dla pieczywa chrupkiego 350 µg/kg, a dla podobnych wyrobów, takich jak batony zbożowe, scones, macy i paluszki, 300 µg/kg. Poziomy stosuje się od 11 kwietnia 2018 r., a wyrób złożony wymaga oceny przypisania do kategorii.
Według wytycznych Komisji badania własne wykonuje się co najmniej raz w roku dla wyrobów o znanym, dobrze kontrolowanym poziomie, częściej przy ryzyku oraz przy zmianie istotnego składnika. Plan zapisuje się w dokumentacji HACCP, wskazując wyroby, linie, sposób pobierania próbek, laboratorium i metodę.
Należy potwierdzić wynik, przeprowadzić przegląd receptury i parametrów wypieku, zaostrzyć środki łagodzące i ponownie zbadać wyrób. Przekroczenie nie oznacza automatycznie wycofania, a poinformowanie odbiorcy następuje zgodnie z umową jakościową. Środki łagodzące wykluczają ponadto używanie przypalonych wyrobów jako reworku.
Według źródeł z 2026 r. Komisja prowadzi przegląd, w którym planuje wiążące limity maksymalne dla wybranych produktów i zmianę poziomów odniesienia, w tym dla pieczywa i herbatników. Nie podano daty przyjęcia ani wartości, dlatego do czasu rozstrzygnięcia obowiązują poziomy odniesienia z rozporządzenia 2017/2158.
Masz pytania? Skontaktuj się z nami!
Poziomy odniesienia akrylamidu z rozporządzenia 2017/2158, w tym 350 µg/kg dla herbatników i wafli oraz 800 µg/kg dla pierników, nie są limitami prawnymi, lecz punktem odniesienia dla programu zarządzania zagrożeniem. Producent powinien łączyć środki łagodzące w recepturze i procesie, badania co najmniej raz w roku, procedurę reakcji na przekroczenie oraz dokumentację zmian. Przegląd regulacji w toku wymaga monitorowania komunikatów Komisji Europejskiej i klauzuli przeglądu w umowie.
Zapraszamy do przesłania zapytania ofertowego przez stronę kontaktu z działem handlowym. Dział Handlowy przygotowuje wycenę B2B i pakiet próbek, a zakres dokumentacji jakościowej uzgadnia się indywidualnie. Informacje o współpracy z producentem herbatników zawiera podstrona usługi.
Technologia produkcji ciastek owsianych, kluczowe surowce, kontrola akrylamidu i alergenów oraz sposób włączania tego wyrobu do asortymentu sieci handlowej.
Zakres, filary i system ocen audytów SMETA oraz amfori BSCI, różnice względem certyfikatu BRCGS i kolejność przygotowania zakładu produkcji żywności do audytu odbiorcy.
Przewodnik dla kupców sieci i właścicieli marek własnych: parametry galaretki i polewy, projekt opakowania, wymagania etykietowe oraz kolejność wdrożenia delicji private label.